Ik heb belangstelling voor de zachte kant van het bestaan. Waarom verbetert een wandeling door het groen de aandacht veel beter dan een wandeling door de stad? Waarom leren mensen beter als ze plezier hebben? Waarom presteren ze beter wanneer ze in hun vrije wil geloven? Waarom wordt creativiteit gemakkelijk geblokkeerd door financiële beloning? Deze en andere zachte factoren zijn een keiharde realiteit, die mensen, organisaties en samenleving kan schaden als we ze over het hoofd blijven zien.

Hier een greep uit de principes die mij bezighouden.

Corona, vierkante ogen en oververmoeidheid

Ineens doen we alles digitaal: lesgeven, vergaderen, ontmoeten… Scheelt reistijd, zeker! Maar waarom raken we toch oververmoeid, soms overspannen, eenzaam en zelfs zwaarmoedig? Waarom zijn er zoveel misverstanden en leren we trager? De Corona-tijd laat zien hoe subtiel en belichaamd intermenselijke communicatie, empathie en leerprocessen werken. Wat er allemaal misgaat als zintuigen, spiegelneuronen en interactie van slag raken.

Aangeleerd hulpeloos

Vakmanschap ontwikkelt zich in vrijheid. Regels en procedures, hoe nuttig die ook lijken, hebben een negatief effect op de mentale speelruimte van professionals. Sluipenderwijs ontstaat er een bewustzijnsvernauwing. Dit proces is bij dieren en mensen aangetoond. Ik was betrokken bij een onderzoek in de Amsterdamse jeugdhulpverlening waar we het verschijnsel in de praktijk in kaart brachten.

Belichaamde intelligentie

Kinderen leren binnen de lijntjes kleuren. Later in het leven is de grote uitdaging om juist buiten de lijntjes te kleuren. Onze gedachten zitten opgesloten tussen de lijnen van onze vanzelfsprekendheden. Dit manco bestaat doordat gedachten niet over zichzelf kunnen nadenken, een fundamentele beperking: ze zijn blind voor de kaders die ze zichzelf opleggen. Gelukkig zijn hersenen veel meer dan een kluwen gedachten. Nieuwe ideeën ontstaan vaak buiten de gedachten om. Dat noemen we dan ‘ingeving’ of ‘creativiteit’, en er is veel onderzoek naar gedaan. Creativiteit is een fundamentele vaardigheid, geen gave. Iedereen beschikt erover, maar velen houden de deur dicht.

Balanceren tussen orde en chaos

Veel wat de hersenen doen laat zich typeren als balanceren tussen orde en chaos. De hersencellen proberen een optimaal niveau van orde te bewaren. Te veel wanorde is regelrecht gevaarlijk. Te veel orde maakt kwetsbaar op de langere termijn, doordat het aanpassingsvermogen en de creativiteit dan teruglopen. De voorliefde van mensen voor muziek en kunst is mede hieruit te verklaren. Kunst kun je zien als gestructureerde wanorde, zo onderzoek ik samen met het publiek, in mijn theaterlezing ‘De spelende mens’.

Creativiteit is de kunst het te laten gebeuren

Grensverleggende inzichten ontstaan vrijwel altijd gedachteloos: bij de koffieautomaat, op de fiets. Als journalist liep ik een tijdje rond in het Centrum voor Wiskunde en Informatica in Amsterdam en ontdekte dat de knapste koppen van het land systematisch gebruikmaken van de kunst van het loslaten. Datzelfde gold voor de tientallen uitvinders die ik interviewde even als voor de musici, toneelmakers, kunstenaars en dansers waarmee ik samenwerkte. Allemaal verstonden ze de kunst om ‘het’ in hun hoofd te laten gebeuren. Dat wil zeggen zonder te weten wat er zou gebeuren. Creativiteit is dus geen truc maar een manier van zijn. En bij die manier draait het om aandacht, nieuwsgierigheid en het speelse plezier van variëren en improviseren.

Waarom efficiënt niet effectief is

Veel wat we doen gaat automatisch. Pas achteraf verzinnen we de redenen voor ons handelen erbij. Daarom denken rokers bijvoorbeeld dat ze sigaretten lekker vinden. In werkelijkheid is niet genot maar gewoonte hun belangrijkste drijfveer. Gewoonten zijn belangrijk - we zouden niet zonder kunnen - maar ze zijn ook gevaarlijk. Doe je te vaak hetzelfde dan slijt in je hersenen het paadje uit en wordt afwijken steeds lastiger. De flexibiliteit gaat verloren. Dat wordt wel de plasticiteitsparadox genoemd: de lerende hersenen zetten zichzelf op dood spoor. Het beste medicijn is variatie: doe liever nooit precies hetzelfde. Dit werpt nieuw licht het verschil tussen efficiëntie en effectiviteit.

Elk brein is anders

Leg zes mensen in een hersenscanner en je ziet zes verschillende beelden. Elk brein is bijzonder, en wordt gedurende het leven steeds bijzonderder bovendien. Dat komt doordat we niet alleen in aanleg verschillen maar vooral ook door onze ervaringen worden gevormd.

Elke leeftijd heeft zijn merites

Jongeren zijn snelle denkers, ouderen diepe denkers. Elke leeftijd is op zijn eigen manier superieur. Terwijl hun rekensnelheid afneemt bouwen de hersenen het hele leven patronen op. Die patronen vormen de basis voor impliciet (‘intuïtief’) inzicht. Hoe ouder we worden, uit hoe meer patronen we kunnen putten. Daarom bestaat in veel culturen een diep respect voor de wijsheid van de ouderdom.

Fascinatie voorkomt uitputting

Het verstedelijkte leven is een beproeving voor ons aandachtssysteem. We zijn allemaal een beetje ADHD. Onze aandacht vliegt als een dolle hond in het rond. Dat put de hersenen uit. Elk aandachtssprongetje doet nu eenmaal een beroep op de mentale reserves. Fascinatie richt de aandacht en houdt die vast. Daarom zijn natuur of cultuur vaak zo verkwikkend.

Fouten durven maken is een must

Kinderen leren al vroeg om fouten als pijnlijk te labelen. Een associatie die de samenleving veel schade berokkent. Fouten maken is voor de hersenen een voorwaarde om betekenis te geven en te leren. Niet voor niets dat bedrijven kapitalen uitgeven om medewerkers te trainen om anders met fouten om te gaan.

Geheugen dient de toekomst

Telkens als je een herinnering ophaalt wordt die plastisch en kun je haar veranderen. Zo passen we onze herinneringen voortdurend aan. Lijkt vreemd zo’n feilbaar geheugen. Het geheugen dient echter niet het verleden maar de toekomst. Dankzij onze herinneringen kunnen we ons de toekomst voorstellen.

Geluk is onderweg zijn

Mensen vallen vaak in een gat na het behalen van hun doel. De victorie smaakt minder zoet dan gedacht. Niet raar als je weet dat genot en geluk in de hersenen slechts losjes gekoppeld zijn aan de bevrediging van verlangen. Veel strakker is de koppeling aan voortgang maken. Doelen zijn slechts gekleurde paaltjes langs de wandelroute van het leven. Juist onderweg zijn schept geluk.

Genot houdt je stabiel

Mensen die van hun eten genieten hebben minder vaak overgewicht. Dit illustreert een algemeen principe: genot vervult een stabiliserende rol in de hersenen. Genieten tempert verlangen en maakt minder vatbaar voor verslavingsgedrag.

Hersenontwikkeling is lichtvoetig

Leren is geen zwaarmoedig proces, zoals de diepgewortelde overtuiging zegt. Integendeel: hoe zwaarder we een leerproces ervaren hoe minder effectief het neurobiologisch gezien is. Hersencellen zijn gedreven om betekenis te geven aan nieuwe informatie. Ze zijn extreem leergierig. Dat kinderen de school soms niet leuk en spannend vinden vertelt ons meer over onderwijs dan over hersenen.

Kiezen is touwtrekken

Er zit geen klein mannetje in je hoofd om je keuzes te maken. Kiezen is touwtrekken. Groepen hersencellen vechten met elkaar om elke beslissing: gaan we links of rechts, nemen we een rolletje drop of pepermunt? Voor NIMA, de beroepsvereniging voor marketing, geef ik regelmatig les over de complexiteit van keuzes: alle lagen van de hersenen zijn betrokken.

Kinderen construeren zichzelf

Kinderen zetten hun emotionele en cognitieve functies zelf in elkaar. Dat doen ze vooral tijdens het spelen, bijna en passant: kijken, luisteren, bewegen, tellen, zelfbeheersing… Ook bij volwassenen verloopt dit impliciete leren het best wanneer je gefascineerd bezig bent: de aandacht gefocust op wat je kunt, en niet te veel op wat je nog moet leren.

Kinderen zijn kleine wetenschappers

Kinderen ontdekken de wereld precies als natuurwetenschappers: ze vormen hypotheses over de wereld om hen heen en testen die. Juist het ongerijmde zet hun hersenen aan het werk.

Leren is verteren

Begrip is geen gestolde informatie. Betekenis (begrip van de wereld) en informatie (dat wat de zintuigen opvangen) zijn twee verschillende substanties. Goed beschouwd verwerken de hersenen niet de beelden en geluiden van buiten maar alleen hun eigen verwachtingen van die buitenwereld, plus een stroom van verrassing, over waar de verwachting botst met de werkelijkheid. Leren is - anders dan we dachten - niet informatie absorberen maar een interactief spel van verwachting en verrassing. Daarom vraagt leren om interactie, om context, om fouten durven maken. Deze en andere neurobiologische inzichten kunnen helpen om beter onderwijs te bouwen en een betere omgevingen te scheppen voor professionaliteit.

Liefde is nooit af

Emoties en gedrag zijn in de liefde onderworpen aan vaak heel tegenstrijdige evolutionaire principes. Ik beschrijf ze in mijn boek ‘Liefde’. We willen iemand die op ons lijkt en iemand die van ons verschilt, we willen trouw zijn en verlangen soms naar avontuur… De puzzelstukjes passen niet in elkaar. Ideale liefde bestaat niet. En dat is waardevol want zo houdt liefde ons altijd in beweging.

Sociaal is gezond

Met goede vrienden leef je langer, volgens de statistiek. Niet heel verassend als je ziet wat sociaal contact met lichaam en hersenen doet. In de sociale modus klopt het hart in een stabieler ritme, zijn de hersenen plastischer, worden pijnlijke herinneringen gemakkelijker geneutraliseerd en helpt extra serotonine de zwaarmoedigheid bestrijden.

Speelse mensen komen verder

Mensen spelen in principe levenslang. Opvallend maar niet verrassend want mensen blijven ook hun hele leven flexibel en sociaal mobiel, en dat is waar het in de natuur bij spelgedrag om draait. In spel komt alles samen dat we nodig hebben om ons flexibel en optimaal te ontwikkelen en aan te passen. Een misverstand dus dat we speelsheid zelden serieus nemen. Het is omgekeerd: wie alleen serieus is, die stagneert.

Succes begint klein

De hersenen laten zich leiden door de kleine succesjes van alledag. Elk succes activeert in de hersenen het netwerk voor leren en verlangen. Grote successen beginnen daarom meestal met kleine successen die elkaar liefst snel opvolgen. Wil je een organisatie veranderen begin dan klein en op korte termijn.

Puberteit is geen oponthoud

Ouders en leerkrachten zien de puberteit vaak als een vervelend oponthoud naar volwassenheid. Neurobiologisch gezien is het juist een doelgerichte en heel vruchtbare periode. Tienerhersenen werken geconcentreerd aan sociale en narratieve functies die essentieel zijn om succesvol te leven. Ze zijn extreem flexibel.

Talent ontstaat uit succes

Talent is de basis voor succes. Het omgekeerde geldt ook: succes is de basis voor de ontwikkeling van talent. De drang om het eigen talent te ontwikkelen ontstaat vaak na een succeservaring.

Vakmanschap vraagt (zelf)vertrouwen

Overal in de samenleving staat vakmanschap onder druk door een heilig vertrouwen in systemen en wantrouwen in mensen. Vakmanschap en expertise ontwikkelen zich alleen als er ruimte is om te experimenteren. Ruimte om het (nog) niet te weten. Juist in de leegte grijpt vakmanschap zijn kans.

Verhalen, dat zijn wij

In elk hoofd woont een verteller die dagelijks (en ook ’s nachts) in de weer is om de zandbak met onze losse ervaringen te ordenen en toegankelijk te maken. De verteller kiest, net als een schrijver, uit de beschikbare ervaringen op zoek naar een heldere lijn. Eigenlijk zijn we ons leven lang op zoek naar de beste versie van onszelf.

Verveling, niet overbelasting, maakt hersenen moe

Mentale vermoeidheid is meestal het gevolg van onder-, en niet van overbelasting. Kinderen komen niet ‘moe’ uit school omdat hun hersenen hard gewerkt hebben maar omdat hun hersenen zich hebben zitten vervelen. En omgekeerd: mensen in flow voelen zich daarna juist energiek. ‘Lekker gewerkt,’ zeggen ze. Mentale moeheid is geen toestand maar een gevoel. Het gevoel waarmee je hersenen je laten weten dat ze niet tevreden zijn met wat je doet.

Vrije wil is iets om in te geloven

Vrije wil, dat kun je niet meten. Je kunt er alleen over filosoferen. Voer voor filosofen dus, niet voor neurobiologen. Wat je wel kunt meten is dat de hersenen hun uiterste best doen om ons eigenaar te laten voelen van onze beslissingen. Dat is wél neurobiologie: de urgentie om te geloven in onze eigen vrije wil.